Το «κάρμα» των Ελλήνων στην ιστοριογραφία των αναγωγι κών
Του Ματθαίου Χ.Ανδρεάδη
Το σύμπτωμα του αναγωγισμού δεν είναι άγνωστο και στην ιστο ριογραφία.Αρκετοί ιστορικοί,δικοί μας και ξένοι,επεξεργαζόμενοι ιδεολογικά τη χρήση της Ιστορίας,δεν μπόρεσαν ν΄απαλλαγούν απ΄τη μεροληψία.
Μερικοί απ΄αυτούς ίσως θέλησαν ως κοινωνικοί επιστήμονες να «μπολιάσουν τη σκέψη τους με τρόπο ιστορικό»,δηλαδή να εθισθούν βλέποντας την πραγματικότητα,πέρα απ΄τις επιθυμίες τους,όμως οι πιο πολλοί εγκλωβίστηκαν στην «ιδεολογική αγκύ λωση της ιστοριογραφικής πρακτικής».
Στη σύγχρονη Ελληνική ιστοριογραφία οι σχετικές παρεμβάσεις έμπείρων,κατά τ’άλλα,ιστορικών ερευνητών,ειχαν,σχεδόν πάντοτε, «φωταδιστικό» χαρακτήρα (βλ.σχετικά και Αντ.Λιάκο,«Βήμα», 7.3.2004),απέβλεπαν δηλαδή στη χρησιμοποίηση του παρελθόντος για τις ιδεολογικές ανάγκες που ζητούσε η πολιτική πρακτική του εκάστοτε παρόντος.Και μ’αυτό τον τρόπο δικαίωναν (απ΄την άνά ποδη) την περίφημη φράση του Μπενεντέτο Κρότσε, κακο ποιώντας το παρελθόν,υποδουλώνοντας το παρόν και θεμελιώνο ντας αναγωγικά το μέλλον.
Ετσι,μπροστά σ’ αυτούς τους αναγωγικούς μελλοντολόγους,οι φόβοι που εξέφραζε ο Νίτσε,προ αιώνος και πλέον,ότι «από στιγμή σε στιγμή μπορεί να έρθει μία πρωτοφανής στην Ιστορία απόπειρα υποδουλώσεως του παρελθόντος,πού θ’άναγκάσει τους ανθρώπους να το παραγνωρίζουν ολότελα» και η δραματική έκκληση που απηύθυνε στην έποχή του «να λυπηθεί τον κόσμο από τό φοβερό αυτό θηρίο»,ουσιαστικά ηχούν ως κραυγή της αθωότητος του φιλοσοφώ τερου Ποιητού έναντι της Ιστορίας.
Διότι δεν είναι οι ιδεολόγοι-αναγωγικοί,ούτε,βέβαια,οι ιστορι κοί αλλά αυτοί που έχουν «οξύτερον βλέμμα»,οι Ποιητές, κατά τον Αριστοτέλη,οι οποιοι λένε όσα θα μπορούσαν να γίνουν-«οία άν γένοιτο» (γι’αυτό,και «φιλοσοφώτερον και σπουδαιότερον Ποίησις της Ιστορίας» -Ποιητική,1451b).
Στη νεώτερη εποχή,πραγματικά,και μέχρι τη δεκαετία του 1990,όταν κυριαρχούσαν τυραννικοί ηγέτες και ιδεολογίες αναγωγικών μειοψηφιών,ψυχοτεχνικοί με ψευδοεπιστημονικά εργαλεία και τρόπους «αγκιτάτορα»,ήτοι χρησιμοποιώντας υπηρετικά την «επιστήμη» και τη «διανόηση»,διαστρέβλωσαν τα γεγονότα βιάζοντας την Ιστορία καί το νόημά της.
Εμφάνισαν,ειδικώτερα,την Ιστορία ως προετοιμασία,η οποία οδηγούσε σε μιά ανερχόμενη σκάλα,της οποίας τα σκαλοπάτια έπρεπε να καταλήγουν στο ύψος του αναστήματος αυτου που υπηρετούσαν,ώστε το νόημα και τ’αποτελέσματα της Ιστορίας να προσαρμόζονται στην κακοποιό δράση του αυθέντη τους.
Και σύγχρονοι ΄Ελληνες ιστοριογράφοι,όχι σε μικρή έκτα ση,επεδίωξαν να μεταβάλουν σπουδαία γεγονότα καί πράξεις σε εύπλαστο υλικό,με το οποίο θέλησαν να κατασκευάσουν ψευδή και σαθρά δημιουργήματα σε βάρος της ιστορικής αλήθειας.
Το «φοβερό θηρίο» πού τρόμαζε τον Νίτσε,έχει βέβαια τώρα πιά μάλλον έξοντωθεί,τελειωτικά για πολλούς,στον τόπο μας όμως αυτό ατυχώς δεν φαίνεται να έχει ακόμα συντελεσθεί πλήρως…
***
Οι σύγχρονοι ΄Ελληνες (που όπως και οι Κινέζοι μαζί με τους Εβραίους,κατά τον «Θουκυδίδη» του 20ου αιώνος ΄Αγγλο ιστορικό ’Αρνολντ Τόϋνμπη,έχουν τις πιο μακροχρόνιες μνήμες απ’το παρελθόν τους) είναι πάντοτε ανοικτοί στους λογαρια σμούς του ιστορικού και πολιτιστικού τους «κάρμα».
Οι ΄Ελληνες λέει ο ΄Αρν.Τόϋνμπη,είναι αυτοί που έκτοτε και μέχρι σήμερα,παράγουν Ποιητές και επιτελούν ηρωϊσμούς.Και το «κάρμα» τους (εννοεί) είναι αυτό που προκάλεσε στην πρόσφα τη ιστορία 1940-1941 κατά των ξένων εισβολέων πράξεις,«τόσο υψηλές οσο τα κατορθώματα των προγόνων τους στον Μαρα θώνα και στις Θερμοπύλες» (απ΄το τελευταίο του έργο:«Οι Ελληνες και οι κληρονομιές τους»,έκδ.1981 σελ.13).
Και αυτό,όπου βρίσκεται ενταγμένη η ουσιαστική ύπαρξη των συγχρόνων Ελλήνων,δεν είναι εύκολο ενας αναγωγικός, ξεκινώντας απ΄τη δική του θέση να το μελετήσει στην πραγ ματικότητα.
Μπορεί με όποιο τρόπο θέλει να το ερμηνεύσει,εντοπίζοντας ως αιτία των «πράξεων» αυτών και των προγόνων τους,όποιο λόγο θέλει,άκόμη καί τους ενδοκρινείς αδένες τους,πού λέει ό λόγος...
Όμως όταν πρόκειται γιά τά θεμέλια της υποστάσεώς τους,η έννοια του «αντικειμενικού» που διεκδικεί ο αναγωγικός κηρύσ σεται ανόητη.Διότι το «κάρμα» κάθε λαού,γενικά,αναφέρεται στη δική του ιστορία και ύπαρξη και αφορά στους ιστορικούς ορίζοντες της δικής του υπάρξεως.
Και είναι ο λαός αυτός,που θα χρεωπιστώσει στο δικό του «κάρμα» (διευρύνοντας ή όχι τους ορίζοντές του) τις σύγχρονες Ευρωπαϊκές προκλήσεις και τη σημερινή παγκοσμιότητα.
Σ’αυτόν τον λογαριασμό,κανένας άναγωγικός παρατηρητής δεν είναι αρμόδιος να ορίσει και μάλιστα σ’ένα λαό με τόσο μακρόχρονη παράδοση,όπως σωστά εχει παρατηρηθεί,αν θα συρρικνώσει ή όχι,λόγου χάρη,τους ιστορικούς και πολιτιστικούς του ορίζοντες,ποιό θα θέσει ως ιερό καί όσιό του,γιά ποιό θα πρέπει να θυσιασθεί ή όχι,κ.ο.κ.
Δημοσιεύθηκε την 19.3.2004
Τρίτη 28 Δεκεμβρίου 2010
Το «κάρμα» των Ελλήνων και οι αναγωγικοί
Του Ματθαίου Χ.Ανδρεάδη
Ενας λαός όπως οι Ελληνες (που κατοικεί μόνιμα για αιώνες σ΄ένα φυσικό χώρο,όπου το γαλάζιο,οι ακρογιαλιές και τα νησιά,η θάλασσα γενικά,το φως,οι κορυφές των βουνών-ο Ολύμπος,η Ακρόπολη όπου ο Παρθενών,το ΄Αγιον ΄Ορος κλπ,-με τα καθημερινά και ιερά του ακούσματα,τα τραγούδια,τα νανουρίσματα,τα κλασικά του πλαστουργήματα,τα είκονίσματα,τα βιβλία,τα υπαίθρια θέατρά του κ.ά),έχει εκ των πραγμάτων κατ΄ έ θ ο ς δημιουργήσει
σ υ ν ή θ ε ι ε ς-παραδόσεις,που ουσιαστικά,είναι η ιδιάζουσα σχέση των ανθρώπων ανάμεσα στα έμψυχα και άψυχα του χώρου τους.Η σχέση αυτή συνιστά ή θ ο ς,το οποίο άλλωστε ετυμολογικά σημαίνει κατοικία,τόπο διαμονής,ενδιαίτημα.Και η γλώσσα τους αποτελεί «τον κώδικα σημείων,τά οποία άφηγούνται τόν δεσμό των ανθρώπων αυτών με τον τόπο τους».Αυτόν το δεσμό ανακαλεί,κατά τον Οδυσσέα Ελύτη,ο ΄Ελληνας ποιητής σήμερα,«όταν λέει ο "ουρα νός",η "θάλασσα,ο "ήλιος",η "σελήνη",ο "άνεμος",όπως τό έλεγαν η Σαπφώ καί ο 'Αρχίλοχος.(Και) αυτό δέν ειναι μικρό πράγμα.Ειναι πολύ σπουδαίο.(Γιατί έτσι) επικοινωνούμε κάθε στιγμή,μιλώντας μέ τίς ρίζες μας».
Αλλά ο τόπος αυτός εχει και ιστορική αξία διότι οι άνθρωποι που ζούν σ’αυτόν έχουν απαρχής κάνει κύρια πράξη τους την αναζήτηση του πνεύματος της Ελευθερίας,που για τους ΄Ελληνες με μια λέξη είναι το ανεξήγητο,κατά τον πατέρα της λογικής Αριστοτέλη,το «άλογον,δι ό συμβαίνει μάλιστα το θαυμαστόν»(«Ποιητική»,1460 a 13).
Ενας αναγωγικός,λοιπόν,που δε ζει μάλιστα στο χώρο αυτόν,δεν μπορεί κάν να ψηλαφήσει,«αντικειμενικά»,τον χαρακτήρα,την ιστορία και το «θαυμαστόν» των πράξεων αυτών που κατοικούν αυτό τον τόπο.Πιο πολύ όταν τα κριτήρια και οι αξίες στις μελέτες του δεν είναι της εποχής που εξετάζει κάθε φορά,αλλά προέρχονται απ΄το δικό του χώρο και αφορούν την εποχή του,με αποτέλεσμα τά πορίσματά του να είναι κυριολεκτικά α-νόητα.
‘Ελεγε ο μόλις προσφάτως-εν αγνοία,βέβαια,των πολλών-εκδημήσας, πλήν πολύ σημαντικά ορίσας τά πνευματικά πράγματα του τόπου, Ζήσιμος Λορεντζάτος:«Ένα απ’τα περισσότερο σκοτεινόμυαλα γερμανικά παραμιλήματα του 19ου αιώνα (είναι όσα) πράματα για την Αρχαία Ελλάδα λέγονται (απ’τον ΄Εγελο),που είναι αδύνατο να πιστέψει κανένας σήμερα πώς ολόκληρη σχεδόν η Ευρώπη τα άκουγε τότε να λέγονται από την πανεπιστημιακή καθέδρα με το στό μα ανοιχτό(…) Και ο Χέγκελ δεν ειναι το μοναδικό παράδειγμα».
Ωστόσο για τη σωστή αποτίμηση του ή θ ο υ ς ενός λαού αλλά και κάθε προσώπου,υπάρχει ενας τεχνικός όρος.Αυτός δηλώνει τήν επί δραση,την οποία έχει η από κεκτημένη ταχύτητα πράξη του παρελθόντος στήν πράξη του παρόντος,όπως θάλεγε ο ΄Αρνολντ Τόϋνμπη.Στήν τεχνική του σημασία ο όρος αυτός,ειναι ενεργητικό ή παθητικό,περιουσιακό στοιχείο,ποτέ σταθερό,αλλά ενας τρέχων λογαριασμός,στον οποίο προστίθενται τακτικά,πιστώσεις και χρέη. Είναι κάτι μεταβαλλόμενο πρός τό καλύτερο ή πρός τό χειρότερο. Και θά συνεχίζει να υπάρχει οσο διάστημα θά επιζή τό ανθρώπινο γένος.Το ιδιότυπο αυτό στοιχείο στην ιστορία,ενεργεί καί όταν ενας λαός ή ένα πρόσωπο δέν έχει μνήμη των δικών του πράξεων ή των πράξεων των προγόνων του.Τό σύνολο του παρελθόντος ειναι πάντα μέσα στή ζωή καί λειτουργεί στό παρόν,ακόμα καί αν οι ζώντες δέν τό θυμούνται πιά.(Εδώ ισως ισχύει το περίφημο του Μπενεντέτο Κρότσε:«Ολη η ιστορία ειναι σύγχρονη ιστορία»).
Το παρελθόν με την έννοια του ιδιότυπου αυτου στοιχείου (που μπορείτε να το πείτε,κάρμα ή όπως αλλοιώς θέλετε) έχει επίδραση στη ζωή κάθε γενηάς.Και το κάρμα μπορεί νά παρακινήσει τη γενηά αυτή νά προσπαθήσει νά τό τροποποιήσει μέ επιπρόσθετες πράξεις σέ κατευθύνσεις,πού αυτή επιλέγει.Αυτό θα πεί διδάσκομαι απ΄τά λάθη μου,κι΄ειναι αυτό επιστημονικός όρος,και η συνειδητοποίηση του λάθους ενδέχεται νά κάνει την κάθε γενηά να νοιώσει,οτι μπορεί νά τό μεταβάλλει πρός τό καλύτερο ή πιθανόν νά τό εξιδανικεύει καί επομένως νά νοιώθει πώς κάθε προσπάθεια νά τό αλλάξει αποτελεί ιεροσυλία.Ωστόσο όλα αυτά συνιστούν επιλογές και αποφάσεις που αφορούν αυτην αποκλειστικά,και κανείς αναγωγικός,δεν μπορεί να ζητήσει μεταβολή ή όχι στο κάρμα της κοινωνίας και του πολιτι σμού ενός λαού,πολύ περισσότερο να καθορίσει τους ορίζοντές της ζωής τους.
Δημοσιεύθηκε την 12.3.2004
Του Ματθαίου Χ.Ανδρεάδη
Ενας λαός όπως οι Ελληνες (που κατοικεί μόνιμα για αιώνες σ΄ένα φυσικό χώρο,όπου το γαλάζιο,οι ακρογιαλιές και τα νησιά,η θάλασσα γενικά,το φως,οι κορυφές των βουνών-ο Ολύμπος,η Ακρόπολη όπου ο Παρθενών,το ΄Αγιον ΄Ορος κλπ,-με τα καθημερινά και ιερά του ακούσματα,τα τραγούδια,τα νανουρίσματα,τα κλασικά του πλαστουργήματα,τα είκονίσματα,τα βιβλία,τα υπαίθρια θέατρά του κ.ά),έχει εκ των πραγμάτων κατ΄ έ θ ο ς δημιουργήσει
σ υ ν ή θ ε ι ε ς-παραδόσεις,που ουσιαστικά,είναι η ιδιάζουσα σχέση των ανθρώπων ανάμεσα στα έμψυχα και άψυχα του χώρου τους.Η σχέση αυτή συνιστά ή θ ο ς,το οποίο άλλωστε ετυμολογικά σημαίνει κατοικία,τόπο διαμονής,ενδιαίτημα.Και η γλώσσα τους αποτελεί «τον κώδικα σημείων,τά οποία άφηγούνται τόν δεσμό των ανθρώπων αυτών με τον τόπο τους».Αυτόν το δεσμό ανακαλεί,κατά τον Οδυσσέα Ελύτη,ο ΄Ελληνας ποιητής σήμερα,«όταν λέει ο "ουρα νός",η "θάλασσα,ο "ήλιος",η "σελήνη",ο "άνεμος",όπως τό έλεγαν η Σαπφώ καί ο 'Αρχίλοχος.(Και) αυτό δέν ειναι μικρό πράγμα.Ειναι πολύ σπουδαίο.(Γιατί έτσι) επικοινωνούμε κάθε στιγμή,μιλώντας μέ τίς ρίζες μας».
Αλλά ο τόπος αυτός εχει και ιστορική αξία διότι οι άνθρωποι που ζούν σ’αυτόν έχουν απαρχής κάνει κύρια πράξη τους την αναζήτηση του πνεύματος της Ελευθερίας,που για τους ΄Ελληνες με μια λέξη είναι το ανεξήγητο,κατά τον πατέρα της λογικής Αριστοτέλη,το «άλογον,δι ό συμβαίνει μάλιστα το θαυμαστόν»(«Ποιητική»,1460 a 13).
Ενας αναγωγικός,λοιπόν,που δε ζει μάλιστα στο χώρο αυτόν,δεν μπορεί κάν να ψηλαφήσει,«αντικειμενικά»,τον χαρακτήρα,την ιστορία και το «θαυμαστόν» των πράξεων αυτών που κατοικούν αυτό τον τόπο.Πιο πολύ όταν τα κριτήρια και οι αξίες στις μελέτες του δεν είναι της εποχής που εξετάζει κάθε φορά,αλλά προέρχονται απ΄το δικό του χώρο και αφορούν την εποχή του,με αποτέλεσμα τά πορίσματά του να είναι κυριολεκτικά α-νόητα.
‘Ελεγε ο μόλις προσφάτως-εν αγνοία,βέβαια,των πολλών-εκδημήσας, πλήν πολύ σημαντικά ορίσας τά πνευματικά πράγματα του τόπου, Ζήσιμος Λορεντζάτος:«Ένα απ’τα περισσότερο σκοτεινόμυαλα γερμανικά παραμιλήματα του 19ου αιώνα (είναι όσα) πράματα για την Αρχαία Ελλάδα λέγονται (απ’τον ΄Εγελο),που είναι αδύνατο να πιστέψει κανένας σήμερα πώς ολόκληρη σχεδόν η Ευρώπη τα άκουγε τότε να λέγονται από την πανεπιστημιακή καθέδρα με το στό μα ανοιχτό(…) Και ο Χέγκελ δεν ειναι το μοναδικό παράδειγμα».
Ωστόσο για τη σωστή αποτίμηση του ή θ ο υ ς ενός λαού αλλά και κάθε προσώπου,υπάρχει ενας τεχνικός όρος.Αυτός δηλώνει τήν επί δραση,την οποία έχει η από κεκτημένη ταχύτητα πράξη του παρελθόντος στήν πράξη του παρόντος,όπως θάλεγε ο ΄Αρνολντ Τόϋνμπη.Στήν τεχνική του σημασία ο όρος αυτός,ειναι ενεργητικό ή παθητικό,περιουσιακό στοιχείο,ποτέ σταθερό,αλλά ενας τρέχων λογαριασμός,στον οποίο προστίθενται τακτικά,πιστώσεις και χρέη. Είναι κάτι μεταβαλλόμενο πρός τό καλύτερο ή πρός τό χειρότερο. Και θά συνεχίζει να υπάρχει οσο διάστημα θά επιζή τό ανθρώπινο γένος.Το ιδιότυπο αυτό στοιχείο στην ιστορία,ενεργεί καί όταν ενας λαός ή ένα πρόσωπο δέν έχει μνήμη των δικών του πράξεων ή των πράξεων των προγόνων του.Τό σύνολο του παρελθόντος ειναι πάντα μέσα στή ζωή καί λειτουργεί στό παρόν,ακόμα καί αν οι ζώντες δέν τό θυμούνται πιά.(Εδώ ισως ισχύει το περίφημο του Μπενεντέτο Κρότσε:«Ολη η ιστορία ειναι σύγχρονη ιστορία»).
Το παρελθόν με την έννοια του ιδιότυπου αυτου στοιχείου (που μπορείτε να το πείτε,κάρμα ή όπως αλλοιώς θέλετε) έχει επίδραση στη ζωή κάθε γενηάς.Και το κάρμα μπορεί νά παρακινήσει τη γενηά αυτή νά προσπαθήσει νά τό τροποποιήσει μέ επιπρόσθετες πράξεις σέ κατευθύνσεις,πού αυτή επιλέγει.Αυτό θα πεί διδάσκομαι απ΄τά λάθη μου,κι΄ειναι αυτό επιστημονικός όρος,και η συνειδητοποίηση του λάθους ενδέχεται νά κάνει την κάθε γενηά να νοιώσει,οτι μπορεί νά τό μεταβάλλει πρός τό καλύτερο ή πιθανόν νά τό εξιδανικεύει καί επομένως νά νοιώθει πώς κάθε προσπάθεια νά τό αλλάξει αποτελεί ιεροσυλία.Ωστόσο όλα αυτά συνιστούν επιλογές και αποφάσεις που αφορούν αυτην αποκλειστικά,και κανείς αναγωγικός,δεν μπορεί να ζητήσει μεταβολή ή όχι στο κάρμα της κοινωνίας και του πολιτι σμού ενός λαού,πολύ περισσότερο να καθορίσει τους ορίζοντές της ζωής τους.
Δημοσιεύθηκε την 12.3.2004
Σάββατο 10 Απριλίου 2010
Εγγραφή σε:
Σχόλια (Atom)
